Lezen, met passie

(Deze recensie verscheen op 11 maart 2011 in Christelijk Weekblad. PDF-versie: recensie Otten e.a.)

Niets heb ik van mijzelf is de titel van een opmerkelijk essayboek dat afgelopen najaar verscheen. Het boek gaat over lezen: wie lees je, waarom lees je, en vooral: hoe lees je een verhaal of een gedicht? Wat maakt een boek de moeite waard? Niets heb ik van mijzelf beantwoordt die vragen op een scherpzinnige, religieus geïnspireerde manier.

Ik had wat aarzeling te overwinnen toen ik ‘Niets heb ik van mijzelf’ aanvroeg om te recenseren. Ik dacht: ik vind het wel interessant, maar zullen mijn lezers dit boek ook waarderen? Het is namelijk een nogal specialistisch boek; geen roman, maar drie essays van schrijvers die elkaar bewonderen: De Nederlanders Willem Jan Otten, Kees Verheul, en de Amerikaan Clay Hunt. Het eerste essay van ‘Niets heb ik van mijzelf’, een ode van Otten aan zijn literaire gids Kees Verheul, bleek bovendien één van Ottens ingewikkeldste essays tot nu toe.

Ottens beschouwing is een zogeheten abecedarium. Dat is een alfabetische opsomming, geordend met lemma’s, waar dan commentaar op wordt geleverd. Otten begint met ‘Aanleiding’, ‘Aanzet’, enzovoorts, en eindigt na zo’n vijfenzestig bladzijden met een beschouwing onder de kop ‘Ziel’. Er is dus geen logische opbouw, maar een associatieve, en nergens is er de steun van een duidelijke verhaallijn. Otten vertrouwt dus volledig voor de inhoud. Je leest mee, of je haakt af. Dat prikkelt.

Ontvankelijk

Ottens abecedarium is gewijd aan Kees Verheul, een man die hem in zijn essays op schrijvers wees die de moeite waard waren. In zijn bespreking gaat Otten te werk zoals hij dat al eerder deed: zijn bewondering voor een schrijver is een motief om een veel grotere verwondering op de schildersezel te zetten. Stukje bij beetje maak je kennis met Ottens inspirerende kijk op God, de kunst en de literatuur. Hij citeert Verheuls literatuuropvatting met instemming: ‘Elke roman is een reisverslag – het paradoxale reisverslag van de lezer, roerloos op weg door het imaginaire.’

Even verder voegt Otten eraan toe: ‘De waarheid is, hoe dan ook, niet met de rede alleen te vangen, zij is poëtisch (…). De waarheid is vooral ook: zintuiglijk en fysiek.’ Het zijn zinnen om over na te denken, het is een soort retorisch, literair proza dat je ook wel bij Nietzsche aantreft.

Het abecedarium mag dan fragmentarisch zijn opgezet, dat betekent niet dat het essay geen samenhang heeft. Op een gegeven moment ben ik begonnen de aforismen te ordenen op de onderwerpen waarop ze van toepassing konden zijn: ‘geloof’, ‘kunst’, en lezen’. Die drie terreinen spiegelt Otten voortdurend aan elkaar, het zijn communicerende vaten bij hem. Veel van wat deze schrijver over lezen zegt, is geladen met een religieus besef, en andersom is geloven voor hem ook een vorm van ‘lezen’.

Kees Verheul wordt moeiteloos ingepast in de mystieke wereld van Otten: ‘Op een essentiële, en in de grond religieuze manier vertrouwt Verheul op wat hem lezend raakt – er is een (nog onopgehelderde) betekenis die de wereld al kent, maar Verheul nog niet. Dit vertrouwen geeft aan essayistische lectuur een grote stuwkracht. Dat wat je aan het lezen bent moet je iets te vertellen hebben. (…) Je zou de geestesinstelling van een lezer als Verheul orthodox kunnen noemen, want vergelijkbaar met die van een gelovige die een heilige tekst opent. (…) De ontdekking (…) dat je (…) ontvankelijk blijkt te zijn, doet hem van verrukking op zijn grondvesten trillen – en moet worden gedeeld, op z’n minst met een essay. Het is alsof hem een genade deelachtig is geweest.’

Otten essayeert goed en inspirerend, maar ook wat hoogdravend. Verheul wordt doelbewust opgehemeld, als een heilige. Het tweede essay in de bundel, van de hand van Kees Verheul zelf en getiteld ‘Poetic Passion. Over mijn leermeester Clay Hunt’, is wat dat betreft een verademing. Het is bovendien leuk om nu eens echt iets van Verheul te lezen, na zoveel over hem gehoord te hebben. Zijn essay is een spannend opgeschreven zoektocht naar leven en werk van de Amerikaanse hoogleraar Clay Hunt, van wie hij les had. Verheul is een goede verteller, en kan ook kritisch kijken naar Hunt, de man die hij zo bewonderde. Hij aarzelt niet om te zeggen dat de man beter voor de klas kon staan dan schrijven.

Het is zeker boeiend om te lezen, maar omdat Verheuls beschouwing niet de stelligheid heeft van Ottens werk, beklijft dit essay minder dan het voorgaande. Hij voegt niet iets persoonlijks toe, hij tekent zijn leermeester niet uit in een levensbeschouwelijk kader, in een groot mysterie, zoals Otten dat kan.

Gedicht

‘Niets heb ik van mijzelf’ sluit af met een essay van Clay Hunt. Hunt kan heel goed lezen, en inderdaad niet zo goed schrijven. Hij behandelt een gedicht van de hand van de renaissancedichter Donne, ‘Hymn to God, my God, in my sickness’. Het is een gedicht waarin de ik-figuur, die op zijn sterfbed ligt, wordt voorgesteld als een muzikant die auditie doet bij een koning. Het bevat onder meer de mystieke zinsnede: ‘I shall be made thy Music’. ‘Ik zal gemaakt worden uw muziek’. Hunt laat zien waar die mystieke beeldspraak vandaan komt, hoe Donne de dood verwachtingsvol tegemoet ziet, omdat het een ontmoeting met God is.

Het beeld dat van dit boek blijft hangen is dat het essay van Otten uiteindelijk het meest persoonlijke stuk is, en daarom ook de rijkste bijdrage. Maar de andere essays zijn onmisbaar als illustratie en achterdoek. Na lezing van Otten waardeer je Verheul. Na lezing van Verheul verlang je terug naar Otten. Na lezing van Hunt ook. Bovendien leert Hunt je inderdaad hoe je een klassiek gedicht lezen kunt, zodat het opengaat.

‘Niets heb ik van mijzelf’ is dus een veelzijdige, creatieve bundel geworden. Voor een lezer met tijd en een lange adem. Het kost moeite, maar dan heb je ook wat. ‘Niets heb ik van mijzelf’ is doortrokken van een scherpzinnige, verwachtingsvolle blik op het leven en de literatuur.

N.a.v. Willem Jan Otten, Kees Verheul, Clay Hunt: ‘Niets heb ik van mijzelf’. Van Oorschot, Amsterdam. ISBN 9789028241473. Prijs 17,50.

recensie Otten e.a.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s