Bij Keilson gaat het om karakter

(Deze recensie verscheen op 1 april 2011  in het Christelijk Weekblad. PDF-versie: Recensie Keilson)

Soms lees je een roman die je eigen maatstaven van wat een goed boek is, ter discussie stelt. Iets dergelijks overkwam mij toen ik ongeveer een maand geleden begon te lezen in het boek Komedie in mineur van Hans Keilson.

De 101-jarige Keilson, die in Bussum woont, was in ons land tot voor kort vrijwel onbekend. Hij schreef na de oorlog een klein aantal boeken die zowel in het Duits als in het Nederlands verschenen. Eerst was er in 1947 ‘Komödie in Moll’ (Komedie in mineur) en in 1959 kwam daar ‘Der Tod des Widersachers’ ofwel ‘In de ban van de tegenstander’ bij. Dat laatste boek kwam in augustus vorig jaar onder de aandacht van een toonaangevende critica in Amerika, Francine Prose, die het een groot meesterwerk noemde.

Prompt werd Keilson door de media in Nederland onthaald als een ten onrechte vergeten schrijver. Zelf leek hij daar anders over te denken, getuige zijn onverstoorbare optreden in het televisieprogramma ‘De wereld draait door’. De 101-jarige relativeerde de plotselinge roem op een indrukwekkende manier.

Is Hans Keilson een groot schrijver? Wat is eigenlijk een groot schrijver? Is dat iemand die als een beeldhouwer geweldige zinnen maakt, of is dat iemand met ideeën er toe doen?

Of ‘In de ban van de tegenstander’ een meesterwerk is, weet ik niet, ik heb het boek nog niet gelezen. Ik dacht, ik begin maar eens met ‘Komedie in mineur’, die korte novelle die vlak na de oorlog, twaalf jaar eerder dan het grote werk dat nu zoveel stof doet opwaaien, verscheen.

Komedie in Mineur neemt je mee naar een huis in Nederland, in oorlogstijd. Het huis wordt bewoond door een sympathiek echtpaar ‘Wim’ en ‘Marie’. Op een dag krijgen zij het verzoek een onderduiker in huis te nemen. De manier waarop Keilson deze vraag bij zijn hoofdpersonages neerlegt, is in al zijn eenvoud vrij typerend voor deze schrijver: “Wim en Marie waren geen bange mensen. Toen zij het besluit namen om iemand bij zich te verbergen, hadden zij het risico dat zij daarmee op zich namen, tot op zekere hoogte tamelijk duidelijk voor ogen – voor zover je een risico a priori inschatten kan. Immers, het valt onder de categorie ‘verrassing’ en die is nu eenmaal niet van tevoren te berekenen.”

Pauze

Als je erop let, doet de manier van schrijven van Keilson wat ouderwets aan. Het is alsof opa vertelt: ‘Wim en Marie waren geen bange mensen’. Die wat uitleggerige manier van schrijven kom je vaker tegen in het boek. Als er een stilte valt in een gesprek, wordt dit expliciet vermeld: “ ‘regent het?’ Ze luisterden. ‘Nee – goddank niet.’ Pauze.”

Even verder weer: (…) “ ‘Denk je dat we gauw horen hoe het verder gegaan is?’ ‘Vast wel, misschien morgen al.’ ‘Toch zo lang nog?’ Pauze.”

Zo’n woordje ‘pauze’ gewoon opschrijven, dat zouden weinig eigentijdse schrijvers doen. Less is more, dat is een behoorlijk dwingende stijlregel in de moderne literatuur, en ook: show, don’t tell. Dus als je een stilte wilt beschrijven, schrijf dan geen ‘pauze’, maar maak de stilte voelbaar door een regel wit te laten, of door een interieur te beschrijven nadat iemand iets heeft gezegd. Zo maak je impliciet voelbaar dat het stil is, want je toont dat er alle tijd is om rond te kijken.

Keilson zondigt tegen die regels door gewoon ‘pauze’ op te schrijven. Ook elders zijn zijn dialogen niet altijd even geladen met betekenis – het is allemaal zeer alledaags en het klinkt gedateerd; het ruikt naar de jaren ‘50.

Maar toch heeft dit boek mij iets geleerd; namelijk dat een goed boek meer is dan een strak gesneden vorm –dat een goed schrijver geen mooie stijl nodig heeft om toch volkomen te overtuigen.

Ontroert

Bij Keilson gaat het om karakter. Hoe gaan Wim en Marie om met de verantwoordelijkheid die ze nemen, door een ander mens te verzorgen, terwijl dat voor de wet niet mag? En hoe gaat die onderduiker, die zich Nico noemt, om met de afhankelijke positie waarin zijn situatie hem dwingt? Die vragen werkt hij uit op een manier die ik nog bij geen enkele andere schrijver heb gelezen.

Marie en Wim hebben geen tijd om tot een held uit te groeien. Uiteindelijk zorgt de afloop van deze vertelling ervoor, dat ook de lezer zich niet meer buiten het verhaal om kan bewegen en meegezogen wordt in de situatie van een onderduiker, overgeleverd aan de menselijkheid van een ander.

Komedie in Mineur is dus naar esthetische maatstaven geen bijzonder boek, maar wie het daarom niet zou aanschaffen, begaat een vergissing. Keilson gaat op een heel andere manier om met het oorlogsverleden dan andere Nederlandse schrijvers. Bij hem geen nihilisme, zoals bij Willem Frederik Hermans, maar een kijk op mensen die verwachtingsvol is, treurend om kwetsbaarheid, en vol mededogen. Keilsons mensen zijn vastberaden.

Het stilistische argument tegen dit boek, dat het allemaal niet zo geweldig gebeeldhouwd is opgeschreven, zou je overigens ook kunnen weerleggen met de opmerking dat ‘Komedie in Mineur’ eigenlijk historische letterkunde is. Je moet het lezen als een relict uit een andere tijd, niet als een hedendaags taalkunstwerk. Voor wie zich dat realiseert, heeft het boek een veel krachtiger effect dan de meeste hedendaagse romans die over de Tweede Wereldoorlog worden geschreven.

Is Keilson een groot schrijver? Is Komedie in Mineur een sterk boek? Dit boek heeft mij iets geleerd over literatuur, maar ook over mensen en ten slotte heeft het boek me verplaatst in een andere tijd. Komedie in Mineur is dus in meerdere opzichten een aanrader. Wat bij deze schrijver bovendien opvalt en zelfs ontroert, is het mensbeeld dat hij kiest, het fenomenale inlevingsvermogen dat hij toont en waar hij zijn lezer toe oproept.

 

N.a.v. Hans Keilson, Komedie in mineur, Van Gennep Amsterdam, 2010. Oorspronkelijke titel en uitgave: Komödie in Moll, Querido, Amsterdam 1947. ISBN 9789055158775. Prijs: 13,95.

Recensie Keilson

(deze recensie verscheen op 1 april 2011 in Christelijk Weekblad )

Eén reactie op “Bij Keilson gaat het om karakter

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s