Van je familie moet je het hebben. Drie veelbelovende debuten over moeders, dochters en grootmoeders

(Dit artikel verscheen in Trouw, 4 juni 2011).

Drie Nederlandse schrijfsters, Eva Meijer, Justine le Clercq en Karlijn Stoffels putten voor hun debuutroman uit de rijke bron van de familierelaties. Die interesse in een andere dan de eigen generatie levert opvallend volwassen boeken op.

NELS FAHNER

Vaak, te vaak, beperken debutanten zich tot het beschrijven van hun eigen generatie. Vandaar dat het in debuten wemelt van de dertigers die worstelen met hun eerste serieuze relatie, of met hun identiteit. Het is een opluchting ook eens debuten te lezen die buiten dat stramien treden. Het thema familie biedt daarvoor een ideaal aanknopingspunt. Wie oma of moeder beschrijft, blijft immers dicht bij zichzelf, en doorbreekt toch de horizon van de eigen generatie.

‘Zuiderzeeballade’, het romandebuut van jeugdboekenschrijfster Karlijn Stoffels, gaat hierin zo ver dat het boek op het eerste gezicht een chaotische indruk maakt. Nadat we Mati de Bruijne hebben leren kennen, die in een verzorgingshuis te Emmeloord haar bejaarde moeder opzoekt, verschuift het perspectief naar deze moeder Hanna, en dan verder naar háár moeder, die opgroeide op het Zeeuwse platteland. We volgen Hanna’s jeugd in Zwartsluis, haar studententijd in Leiden en keren ten slotte terug naar dochter Mati, naar het Nederland van nu, waar we weer kennismaken Mati’s Marokkaanse buren, de familie Ayoubi.

Met al dat reizen door de tijd maakt Stoffels het de lezer niet gemakkelijk, maar ze biedt ons wél een fascinerende blik op de recente Nederlandse geschiedenis. Dat begint al bij Hanna Slincke, de negentigjarige moederfiguur, die Joodse voorouders had. Dat gegeven grijpt Stoffels aan om telkens een groep mensen te schilderen die op een of andere manier een kwetsbare minderheid vormt, of het nu gaat om vrouwen, migranten of anderszins culturele buitenbeentjes. Wat doen ze met het zwart-witdenken om hen heen? Hoe denken ze over zichzelf?

Ondanks die maatschappelijke inslag is ‘Zuiderzeeballade’ geen vehikel van politiek correct denken. Dat is grotendeels te danken aan Hanna, die beslist niet het type is van de warme oermoeder. Gedwongen tot het moederschap waarvoor ze eigenlijk niet geschikt is, maakt Hanna eerder een stugge, onsympathieke indruk.

Dat Stoffels deze eigengereide vrouw toch in al haar ontroerende kwetsbaarheid weet te tonen, is misschien wel haar grootste verdienste. Als Hanna dement wordt, weigert ze de regie over haar leven uit handen te geven: “Bij de brede zijdeuren naar de gang ontstond beroering. Een scherpe stem scheen toegang te eisen tot het gebeuren. De deuren zwaaiden open, een lege rolstoel werd naar binnen gereden, en degene die verondersteld werd daarin vervoerd te worden strompelde op eigen kracht de zaal binnen, achtervolgd door een bezorgde zuster en een lang stuk broekelastiek.”

Een aansprekende hoofdfiguur is precies wat ontbreekt aan ‘Het schuwste dier’, de debuutroman van Eva Meijer. De hoofdpersoon is een studente die in Engeland woont en terugkeert naar Nederland voor de begrafenis van haar tante. Deze tante heet Sonja en heeft zichzelf opgehangen. Veel meer komen we niet over haar te weten.

Hier blijft de familiesfeer vooral decor, op de onderlinge verhoudingen wordt nauwelijks ingegaan. Het lijkt of Meijer doelbewust vaag blijft, en aanvankelijk weet ze je daarmee ook haar sprookjesachtige wereld binnen te trekken. Mooie zinnen en rake beelden zijn in dit boek op bijna elke pagina te vinden. “Het pad kronkelde met de rivier mee, als een regenworm op een stenen ondergrond, bocht na bocht.”

Veel tijd neemt Meijer voor de observaties van de hoofdpersoon, die eigenlijk meer houdt van dieren dan van mensen: “Ik had daar wel in een weiland willen wonen, niet in een huis, maar los, als een weidedier.” Het proza van deze debutante leunt tegen poëzie aan, het dwingt je tot aandachtig lezen.

Maar Eva Meijers genadeloze blik op de mens roept gaandeweg meer irritatie op. “Mensen willen achter het masker van de ander kijken, onder haar huid voelen, daar een indruk achterlaten. Mensen willen elkaar veranderen zodat ze zelf beter in de wereld passen. Onder ieder masker zit een nieuw masker (…).” Zou dat echt voor álle mensen gelden? Laten romans als die van Stoffels juist niet zien dat ook de nukkigste mens een genuanceerder oordeel verdient?

Zo stil en roerloos als Eva Meijers personages zich opstellen, zo veel wordt er gepraat in Justine le Clercqs ‘De roemlozen’.

Hoofdpersoon Titine Clement, schrijfster van korte verhalen, krijgt gezelschap van Boi en Welmoed, twee al even artistiekerige types, die haar de oren van het hoofd kletsen. Le Clerq weet die dialogen lichtvoetig en ernstig tegelijk te houden: “‘Jij bent ook al veertig geworden!’ ‘Ja.’ ‘Het geeft niet, we trekken ons er niks van aan. Ook met veertig zijn er nog kansen.’ (…) ‘Het geeft niks dat we veertig zijn, maar het moet wel nù gebeuren.'”

Als ‘Moema’, de dominante moeder van Titine op een dag hun café binnenloopt, krijgen de luchtige gesprekken een gespannen ondertoon. “Moema richtte zich direct tot Welmoed. ‘Mijn dochter houdt niet van mij.’ Boi zei: ‘Ach, gezinsliefde. Een idee-fixe. Houden we van onze ouders, of houden we van het idee?'”

Hoewel er in de eerste helft van de roman nogal wat risicoloos op los gebabbeld wordt, wint Le Clerqs proza gaandeweg aan zeggingskracht, zeker als het conflict tussen Moema en Titine losbarst.

Indrukwekkend is de slotscène, waarin we ‘Moema’ van een heel andere kant leren kennen. “‘Dat is ouder worden,’ zei ze met een kort lachje. ‘Je geschiedenis leek nog leefbaar toen het je heden was. Maar naarmate het meer geschiedenis wordt, wordt het steeds verschrikkelijker, steeds onleefbaarder, tot je denkt: hoe heb ik het in godsnaam gered.”

Zulke pijnlijke doorzichten blijven je bij.

Eva Meijer: Het schuwste dier. Prometheus, Amsterdam. ISBN 9789044616903; 218 blz. € 19,95

Justine le Clercq: De roemlozen, Podium, Amsterdam. ISBN 9789057594335; 286 blz. € 18,50

Querido, Amsterdam. ISBN 9789021439624; 256 blz. € 18,95

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s