Koninklijke roman over vader met alzheimer


De oude koning in zijn rijk
, het nieuwe boek van de Oostenrijkse schrijver Arno Geiger, staat garant voor een bijzondere leeservaring. Wat is het geheim van zijn manier van schrijven? En waar komt die wondermooie titel vandaan?

(deze recensie verscheen op 6 juni 2012 in het Christelijk Weekblad)

Stijl, wat is dat? Er zijn onderzoeksgroepen op universiteiten die het begrip proberen te vangen door te turven hoe vaak een auteur bepaalde woorden en zinnen gebruikt. Arnon Grunbergs dwingende stijl wordt zo in verband gebracht met het herhalen van bepaalde woorden, zodat ze als het ware in je hoofd geramd worden. “Vanavond is het anders. Vanavond kijkt hij de mensen aan. Vanavond is hij alles vergeten. Vanavond is hij wie hij vroeger was, maar dan beter” schrijft hij in Tirza.

Dorpsgenoot

Daar zit wel iets in, in zo’n taalkundige benadering, maar de kracht van de stijl van de Oostenrijkse schrijver Arno Geiger laat zich niet zo goed op die manier omschrijven. Typerend misschien zijn de korte dialoogjes, de spreekwoorden tussendoor, alsof een familielid of een dorpsgenoot met je praat. Zijn stijl probeert niet strak, dwingend of doordacht te zijn. Niets van dat alles. Het gaat veeleer om een bepaalde wellevende toon waarop hij het verhaal over zijn aftakelende vader vertelt.

Perspectief

Er zijn veel boeken over alzheimer geschreven, in Nederland alleen al vele, van het klassieke Hersenschimmen van Bernlef tot het recente Gestameld Liedboek, Moedergetijden van Erwin Mortier. De oude koning in zijn rijk is anders dan die alle. Ligt dat aan de droge, onderzoekende manier waarop Geiger vertelt?

Misschien komt het vooral door het perspectief dat hij kiest. Als je vader dement wordt, is dat vreselijk maar in sommige gevallen is er juist meer contact mogelijk dan vroeger. In Geigers boek groeit de demente vader zelfs uit tot een voorbeeldfiguur. “Voor mijn vader is zijn alzheimer bepaald geen verrijking, maar zijn kinderen en kleinkinderen kunnen er nog heel wat van leren. Het is immers ook de taak van de ouders hun kinderen iets bij te brengen.”

Vergetelheid

Zo goed en zo kwaad als het gaat, houdt de schrijver contact met zijn vader en daalt samen met hem af, steeds verder het rijk van de vergetelheid in. “Toen ik hem een paar dagen later opzocht, zat hij in zijn eentje aan een tafel te zingen. Ik wachtte even, toen ging ik bij hem zitten en we praatten wat en deden armpje drukken. Hij deed vreselijk zijn best, zijn verlepte gezicht verstrakte tot een gelukkige grijns, hij had zichtbaar plezier en maakte niet de indruk dat hij alleen leefde omdat hij ertoe gedwongen werd.”

Opluchting

Al is het boek lichtvoetig van toon, de onderliggende wanhoop van de demente August Geiger, zijn agressiviteit, de moeite die zijn verzorgers daarmee hebben, het wordt allemaal niet verhuld. De energie die vaders ziekte van de kinderen en zijn ex-vrouw opeist, is enorm: “Als andere gezinsleden tegenslag hadden, hadden ze pech gehad. Wie met eigen problemen te kampen had gehad, had zelf maar moeten zien hoe hij ze oploste.” Als vader naar het bejaardentehuis kan is dat een opluchting: “Ook het toegeven van een nederlaag kan een overwinning zijn.”

Die ondertoon van aanvaarding en mededogen maken dit tot een rijk boek. Geiger heeft een pen die scherp is en tegelijkertijd vol van begrip voor mensen – het is weldadig als een schrijver dat heeft. In ons land heeft Gerbrand Bakker die gave: aan een half woord genoeg hebben om een relatie tussen mensen te tekenen, het menselijk tekort te raken en tegelijkertijd te verzachten door de taal.

Karakter

Een ander talent dat Geiger met Gerbrand Bakker deelt is het vermogen om mooie natuurbeschrijvingen te maken en die terloops met de belevenissen van de personages te laten vergroeien: “Als ik door het raam naar de winterstarre boomgaard kijk en terugdenk aan wat er met ons is gebeurd, krijg ik het gevoel dat we lang geleden een misstap hebben gemaakt. De ziekte van vader zette zo verwarrend langzaam in dat het moeilijk was de veranderingen de juiste betekenis te geven.”

Klassiek

Het is altijd laf om geen kritiek te hebben op een boek, maar in dit geval heb ik de neiging om nog een extra ster aan mijn oordeel toe te voegen: De oude koning in zijn rijk weet zich ook nog eens op een geslaagde manier met de klassieken te verhouden. Ergens achterin staat een citaat uit Shakespeares Richard II: ‘Let us sit upon the ground an tell sad stories of the death of kings’. Ziedaar een mogelijke verklaring voor de titel: De oude koning in zijn rijk.

Wantrouwen

Shakespeares stuk gaat over een koning met een uitgesproken zwak karakter, die steeds wantrouwender wordt. Dat wantrouwen kun je ook teruglezen in De oude koning in zijn rijk, maar nu als gevolg van dementie. Tegelijkertijd lijkt het door Geiger geschilderde karakter tegengesteld aan dat van koning Richard II: vader Geiger heeft niets autoritairs – integendeel.

Revolutionair, om in de moderne literatuur een man met alzheimer een koning te noemen. Dit mensbeeld doet denken aan psalm 8 en is misschien wel het grootste geheim van deze roman.

Nels Fahner

N.a.v. Arno Geiger, De oude koning in zijn rijk. Vertaald door W. Hansen. Amsterdam: De Bezige Bij. € 19,90.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s