Film: Spotlight: misbruik in kerk als systeemprobleem

spotlight still uit de film 2De Oscarwinnende film Spotlight gaat over journalistiek en waarheidsvinding, aan de hand van een verhaal over de Amerikaanse krant The Boston Globe, die als eerste grondig onderzoek deed naar de omgang van de kerk met misbruik door priesters.

(Dit artikel verscheen op 19 februari in CW, christelijk opinieblad)


In januari 2003 begon de regionale krant The Boston Globe met een artikelenserie over de werkwijze van de plaatselijke kardinaal bij gevallen van misbruik door priesters. De onthullingen over een ingenieus systeem van overplaatsingen en het toedekken van problemen waren het begin van een ongekend sneeuwbaleffect, dat de reputatie van de kerk wereldwijd zou aantasten. Al was er op kleine schaal – in literatuur bijvoorbeeld – al wel eerder aandacht voor dit probleem, de breed gedeelde verontwaardiging erover brak pas recentelijk los.
In de Hollywoodfilm Spotlight wordt de aandacht gericht op de periode voorafgaand aan de onthullingen. De film is een ode aan de journalistiek geworden, en vermijdt te gemakkelijke goed-fout tegenstellingen. Het is eerder een film als een essay met als kernvraag: hoe is dit proces van waarheidsvinding op gang gekomen, en hoe kan het dat er niet eerder zo veel aandacht voor was, ook bij journalisten?
De film begint met het aantreden van een nieuwe hoofdredacteur, de van oorsprong niet-katholieke Marty Baron. Hij heeft Joodse roots, en staat dus op iets grotere afstand van de in Boston en omgeving invloedrijke katholieke kerk. De meeste andere redacteuren zijn katholiek opgevoed, maar niet meer actief in de kerk, enkele uitzonderingen daargelaten.

Graven
The Boston Globe is als de film begint een krant die consciëntieus bericht over kerknieuws, ook bij slecht nieuws, bijvoorbeeld als er een individuele priester wordt beschuldigd van misbruik. Daarna gaat men weer over tot de orde van de dag. Er lijkt geen aanleiding te bestaan om het anders te doen.
Baron, de buitenstaander, stelt bij zijn aantreden voor om eens wat verder te graven, naar aanleiding van een beschuldiging die door een columniste is geuit, namelijk dat de plaatselijke kardinaal Law misschien al langer wist van de problemen met een overgeplaatste priester. En zo komt de zaak op het bordje van Spotlight, de onderzoeksafdeling van de krant, die bestaat uit 4 journalisten die zelf hun onderwerpen kiezen en daar dan maandenlang aan werken. Het zijn in vale overhemden gehulde, ietwat saaie mannen en een vrouw, die aan de slag gaan voor deze klus.
En vanaf dat moment wordt het alleen maar ongemakkelijker. Het spitwerk naar de kerk legtniet alleen bloot dat er alleen al in Boston op dat moment bijna negentig priesters met verlof zijn gestuurd om redenen die aantoonbaar met misbruik te maken hebben. Hier lijkt sprake van een structureel probleem, waar de kerk zelf ook geen antwoord op heeft.
Het wordt duidelijk dat The Boston Globe zelf ook heeft gefaald. Een advocaat die tientallen zaken schikte met de kerk had een paar jaar eerder al een lijst met priesters die aan vervolging waren ontkomen op het bureau van de krant gelegd. Een van de signalen waar in de rush van alledag niets mee gedaan is.
Spotlight is een film voorbij snelle morele oordelen, maar juist dat maakt de film ongemeen boeiend en tegelijk ongemakkelijk. Natuurlijk is de zoektocht van de journalisten ietwat geromantiseerd, maar het gaat er toch vooral om een serieus en actueel punt te maken. Dat de film daardoor wat onpersoonlijk is geworden, neemt men op de koop toe.

Fundamentele discussie
Wat de film wil aankaarten is de manier waarop een verkeerd systeem mensen bijzonder veel ruimte geeft om schade aan te richten. Dit verandert pas als mensen hierover een fundamentele discussie gaan voeren. Spotlight wijst uiteindelijk vooral met de beschuldigende vinger naar het verplichte celibaat.
In Trouw schreef columnist Stijn Fens een intrigerend stuk over Spotlight, en over een katholieke psychiater die in de film voorkomt die Fens zelf ook heeft ontmoet. Hij behandelde decennialang priesters in opdracht van de kerk en verrichtte op eigen initiatief onderzoek naar hoe zij omgaan met het celibaat.
Op basis van het eigen onderzoek van deze man zou zeker 6 % van de priesters het celibaat ontvluchten en zich te vergrijpen aan kinderen. Een groot deel van de rest heeft eenmin of meer geheime relatie met een man of vrouw.Waarom zou je een kerkelijke regel in standhouden als er op zulke schaal ongelukken mee gebeuren, is de prangende vraag.
Anderzijds: wie de cijfers over seksueel misbruik in het algemeen ziet, schrikt zich ook een ongeluk. Vanuit dat perspectief is het percentage priesters misschien wel niet zo uitzonderlijk hoog, op het helaas grote geheel van volwassenen die niet van kinderen kunnen afblijven.
De film maakt nog een ander ongemakkelijk punt duidelijk. In veel artikelen – en wellicht ook in dit stuk – klinkt een zekere sensatiezucht door: kijk eens, die slechte priesters. Maar juist die nadruk op de verantwoordelijkheid van individuen, de woede over zoveel onrecht die de krantenpagina’s heeft ook een gevaarlijke kant, want het leidt ook de aandacht af van de echte discussie, die gaat over ongecontroleerde macht, over gesloten instituten, en over de teloorgang van broodnodige tegenkrachten zoals, bijvoorbeeld, onderzoeksjournalistiek.
Spotlight laat je ook de ongemakkelijke waarheid onder ogen zien dat instituten als de Kerk zelden van binnenuit veranderen. De kardinaal die in de film als formeel verantwoordelijke wordt genoemd voor de misstanden in Boston, werd doodleuk overgeplaatst naar het Vaticaan.
Spotlight bevat wat dat betreft veel denkstof maar weinig goed nieuws, en laat je – dat is misschien het goede woord – in verslagenheid achter.

Nels Fahner

Spotlight, regie tijden een plaatsen: http://www.filmladder.nl

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s